اسفناج 1
با عرض سلام به دوستان عزيز اين مطلب نيز همانند مطلب بادام داراي دو بخش است كه در بخش اول در مورد كشت و معرفي اسفناج توضيح داده شده و در بخش دوم در مورد انبار داري و فوايد اسفناج توضيح داده شده است .
اسفناج(Spinach oleraceaea L. )
1- اصل و قدمت:
اسفناج به صورت خودروSpinacia tetranda در اسیای مرکزی ( ترکستان ، ایران و افغانستان ) می روید که با اسفناج اهلی ) Spinach oleracea L.) قرابت زیادی داشته است . مبداء این گیاه به درستی معلوم نیست . به احتمال قوی اصل ان از ایران است که نام ان نیز به احتمال قوی از زبان فارسی گرفته شده است . اولین بار در سال 674 میلادی در چین از ان استفاده می کردند و نزد رومیان و یونانیان از 2000 سال پیش شناحته شده بود .در قرن 12 به اروپا راه یافت . بعضی ها عقیده دارند که ابتدا در قرن 13 یا 14 به اروپا راه پیدا کرد . Scheewe و همکاران بر این عقیده اند که اسفناج توسط اعراب به شمال افریقا برده شد و توسط مورها (Moors) در قرن 11 به اسپانیا راه یافت. به نظر Ryder کلمه انگلیسی Spinach از کلمه اسپانیای Espinaca مشتق شده است . این گیاه از طریق اسپانیا در سطح اروپای مرکزی انتشار یافت . در اروپا تا قرن 15 با گیاه خودروی به نام Atriplex hortensis رقابت می کرد . بعداً توسط اروپاییان به امریکا برده شد . Girenko تواننست اختلاف اسفناج را با دو گونه هم خویش دیپلوییید ان (Spinacia tetranda ) و ) Spinacia turkestanica) مشاهده کند و به این ترتیب انواع ابتدای ان را در شمال غربی هندوستان ونپال دانست . {پیوست ، غلامعلی }
2- مشخصات گیاهشناسی :
اسفناج متعلق به خانواده چغندر (Chenopodiaceae ) است . گیاهی است یک ساله و روز بلند که پس از سبز شدن تولید برگهای طوقه ای (Rosette ) به این ترتیب که برگها در یک سطح در اطراف ساقه ای به طول چند میلیمتر نزدیک به سطح خاک قرار می گیرند . در طی رشد بعدی این ساقه طویل شده و از ان شاخه های جانبی دیگری از محل اتصال برگهای طوقه ای به ساقه ی اصلی منشعب می شوند و ممکن است از ساقه ی اصلی ساقه های فرعی درجه 1 و2 همراه با شاخه های جانبی درجه 1و2 به وجود ایند . اندازه ی گیاه می تواند بین 8 تا 10 سانتیمتر متفاوت باشد .
ربشه ی اصلی اسفناج عمیق است و می تواند تا عمق 140 سانتیمتری در خاک نفوذ کند . از این نظر می توان این گیاه را در خاکهای شور به خوبی کشت نمود . ریشه های فرعی این گیاه دوکی شکل است و حداکثر تا 60 سانتیمتری خاک پراکنده اند .
برگها در ارقام مختلف دارای رنگ و فرم متفاوتی هستند و به شکلهای تخم مرغی ، بیضوی و یا نیزه ای وجود دارند . کناره برگها می تواند کاملاً صاف و یا دندانه دار باشند . پهنک برگ نیز صاف و یا دارای چین وچروک است . ارقامی که دارای برگهای چین وچروک هستند ، از نظر نگهداری در انبار مناسب ترند زیرا تهویه در انها بهتر صورت می گیرد ولی در عوض به سختی قابل شست و شو هستند . در اسفناج گلهای نر و ماده ممکن است به چند صورت زیر ظاهر شوند .
الف – پایه های که فقط دارای گلهای نر بوده و اغلب دارای کاسبرگ 4 شکافه و 4 پرچم اند . اندازه گیاه کوچک است و نسبت به سایر انواع زودتر گل می دهد .
ب – پایه های که فقط دارای گلهای ماده بوده و دارای کاسبرگ 2 تا 4 شکافه هستند .
ج – پایه های دو جنسی که تعداد گلهای نر نسبت به گلهای ماده زیادتر است .
د – پایه های دو جنسی که تعداد گلهای ماده نسبت به گلهای نر زیادتر است .
بنابراین از نظر پراکندگی ، گلهای نر و ماده می توانند روی یک یا دو پایه قرار گیرند . در ارقام قدیمی گیاهانی که دارای گلهای نر هستند ، برگهای کمتری دارند و زودتر نیز گل می دهند و به همین علت نیز باید زودتر برداشت شوند تا با افت عملکرد همراه نباشد .
گلهای نر بعضی اوقات با برگ و در بعضی مواقع بدون برگ بر روی ساقه گل دهنده ظاهر می شوند . گلهای ماده در محور برگها پنهان هستند ولی گلهای نر به وضوح اشکارند که از بازار پسندی گیاه می کاهد . به همین علت است که کاشت ارقام ماده و یا ارقامی که تعداد گلهای ماده ی ان بیشتر است ارجعیت دارد . اسفناج نر و ماده را از رنگدانه ها و کربوهیدراتهای موجود در گیاه تشخیص می دهند . قند ، کلروفیل و مقدار کاروتین در اسفناج ماده بیشتر از نر است .مادگی دارای یک تخمدان ، یک خامه و 4 تا 6 کلاله است . کلاله ها اغلب دارای انشعاباتی نیز هستند امروزه به کمک اصلاح نژاد توانستند معایب گلدهی زودتر از موعد و و برگدهی کم گیاه نر را از بین ببرند و همانند حصوصیات گیاه ماده کنند ، به طوری که گیاهان دو پایه مانند گیاهان تک پایه محصول تولید می نمایند . گرده افشانی اسفناج به صورت غیر مستقیم است و اغلب با باد صورت می گیرد . پس از عمل لقاح تخمک رشد کرده و تولید میوه ی شکوفا می کند .امروزه دو واریته از این گیاه کشت و زرع می شود :
الف – S.o. var . oleraceae syn var spinosa(Moench) یا اسفناج بذر خار دار که در واقع نوع قدیمی را معرفی می کند و به نظر Krug اسم اسفناج از کلمه لاتین Spina بمعنی خار مربوطه به این واریته است .
ب - S.o. var . inermis (moench) یا اسفناج بذر صاف که اولین بار در قرن 16 میلادی معرفی شد . ارقمی که خار دار هستند ، میوه با پوشش گل رشد کرده و پس از سخت شدن اغلب دارای 2و 3 و یا 4 خار می شوند . از آنجایکه در موقع بذر پاشی با ماشین ، بذر خار دار به سختی از ماشین به زمین می افتد ، کشت های مکانیزه مشکلات زیادی را به همراه دارد . ولی باید دانست که بذر خار در شرایط سخت زمستان معمولاً دارای رشد و نمو بهتری است تا بذر صاف .{پیوست ، غلامعلی }
3- شرایط آب و هوایی
اسفناج محصول نواحی نسبتاً سرد است و در آب و هوای خنک بهتر رشد می کند . به طور کلی اسفناج در مجاورت تابش زیاد افتاب دمای متوسط و هوای مرطوب بهترین نتیجه را می دهد . یخبندان را بیشتر از اغلب سبزیهای دیگر تحمل می نماید . بعضی از ارقام آن حتی در مقابل سرمای تا 7- درجه سانتیگراد نیز مقاوم است . بادهای شدید و خشک به گیاه خسارت وارد می کند . بنابراین نقاطی که دارای اب وهوای معتدل هستند ، و با توجه به این امر که این گیاه دارای دوره رویش نسبتاً کوتاهی است (40 تا 50 روز ) ، می توتن چندین بار در سال اقدام به کشت آن نمود . اسفناج دارای انواع بهاره ، پاییزه و زمستانه است . گرمای زیاد باعث زود به گل رفتن و به بذر نشستن آن می شود . به همین علت است مناطقی که تابستانی گرم دارند ، کشت آن در اوایل و یا اواسط پاییز و یا اوایل اسفند صورت می گیرد ( مانند خوزستان )
- جدول تولید اسفناج در امریکا و کشورهای اروپایی
|
کشور |
هکتار |
تن |
|
آمریکا |
3668 |
31640 |
|
ایتالیا |
8264 |
105240 |
|
فرانسه |
5713 |
85410 |
|
آلمان غربی |
3915 |
56954 |
|
هلند |
1975 |
45300 |
|
نقل از : Nonnecke, 1989 | ||
پس از خاتمه مرحله رویشی ، دوره زایشی در گیاه آغاز می شود . به این ترتیب که شکل طوقه ای برگها در گیاه از بین می رود ، ساقه گل دهنده شروع به نمو کرده و ساقه های جانبی گل دهنده نیز ظاهر می شوند . مرحله زایشی اسفناج تحت تأثیر دو عامل طول روز و گرما هدایت شده و با بهارش افزایش می یابد . { پیوست ، غلامعلی }